خانه مستوفی الممالک؛ الماس محله سنگلج تهران/ اتاق «پروانه» شاهکار معماری معاصر

به گزارش اویم شاهانه، میرزا حسن مستوفی الممالک، نخست وزیر چند دوره ایران زمین و رئیس مجلس شورای ملی، از آن سیاستمداران استخوان داری است که برای چند دهه، نام او در حوادث سیاسی روزگار پر تکرار بوده است. او از خاندان آشتیانی مهم و پدرش میرزا یوسف آشتیانی، نخست وزیر دوره ناصرالدین شاه بود که احترام او نزد سلطان صاحبقران آن قدر بالا بود که حتی پیش از نخست وزیری، شاه او را «جناب آقا» خطاب قرار می داد.

در زمان فوت پدرش، میرزا حسن خان مستوفی در حالی که تنها ۱۲ سال سن داشت به لقب آقا مفتخر شد و وزارت مالیه را از پدرش به ارث برد. بعدا در دوره مظفر الدین شاه، سفری به اروپا کرد و ۷ سال در آن جا ماند. این سفر بر روی او تاثیر زیادی گذاشت و او با تساهل و مدارای اهالی سیاست در اروپا آشنا شد. بعد از بازگشت به ایران، این میانه روی و تساهل را سرلوحه عمل او قرار داد.

میرزا حسن خان مستوفی معروف به این جمله بود که «نه آجیل می گیرم و نه آجیل می دهم» که اشاره به پاکدستی و سلامت نفس او داشت. در قحطی بزرگ ایران در سال ۱۲۹۷، جان ۱۶۰٬۰۰۰ ایرانی را از طریق فروش املاک خود نجات داد. او به خوبی زبان فرانسه را говорить و مانند پدرش خوی درویش مسلکی داشت. بخش بزرگی از اموال خود را وقف کرد که در آن مشهور ترین همان زمین دانشگاه الزهرا است که پیش از انقلاب «مدرسه عالی دختران» نام داشت.

یکی دیگر از یادگارهای این مرد بزرگ خانه ای است در محله ی سنگلج تهران: خانهٔ مستوفی‌الممالک مربوط به اواخر دوره قاجار است و در محله سنگلج تهران، گذر مستوفی واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ با شمارهٔ ثبت ۱۵۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

خانه مستوفی الممالک تهران در مرکز باغی به مساحت ۵۰ هزار مترمربع قرار دارد که هم اکنون از باغ مزبور، فقط ۱۷۰۰ متر مربع باقی مانده است. این ساختمان توسط درختان کهنسالی از قبیل اقاقیا، نارون، زبان گنجشک و انواع درختان میوه نظیر گوجه سبز، توت، خرمالو و… احاطه شده است.

ساختمان مزبور یک در ورودی در ضلع شرقی خود دارد که به واسطه چند پله به حیاط راه می‌یابد. پس از ورود به حیاط این ساختمان، استخر بزرگ و مستطیل‌شکلی را مشاهده می‌کنید که جلوه ی بسیار زیبایی به آن بخشیده است. با توجه به این‌که هنوز مرمتی روی این بنا صورت نگرفته است، سبک معماری آن به خوبی قابل بررسی است.

بنای مزبور به سبک معماری فرانسوی ساخته شده و قسمت‌هایی از آن به سبک معماری دوره قاجار بنا شده‌اند. تالار شاه‌نشین این ساختمان، ویژگی‌های جالب توجهی دارد و قرینه‌سازی در آن به خوبی رعایت شده است. علاوه بر آن، این تالار دارای سه پنجره بسیار زیباست که به ایوان باز می‌شوند.

از سایر ویژگی‌های متمایز تالار شاه‌نشین می‌توان به سقف شطرنجی آن اشاره نمود که در آن، نقش پروانه‌های کاغذی به کار رفته است. در واقع، در هر یک از مربع‌های نقش شطرنجی یک پروانه مشاهده می‌شود. شکل پروانه‌ها مشابه پروانه‌های موجود در مناطق گرمسیری و به رنگ‌ها و ابعاد مختلف هستند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، شرکت پست، این ساختمان را از نوادگان مستوفی الممالک خریداری نمود. هم اکنون، شرکت ملی پست جمهوری اسلامی ایران مالکیت آن را بر عهده دارد. امروزه بنای مزبور به حالت نیمه متروک درآمده است. از آن‌جایی که هنوز اقدامی در جهت بازسازی آن صورت نگرفته، در آن به روی بازدیدکنندگان بسته است.

این بنا به عنوان محل فیلمبرداری مجموعه‌های تلوزیونی متعددی استفاده شده است که برخی از آن‌ها عبارتند از سلطان صاحبقران، عروسی خوبان، دلشدگان و شهرزاد.

منبع: خبر